رادیو زمانه ۱۴۰۵/۰۶/۰۱
طبق گزارش اخیر صندوق کودکان سازمان ملل متحد، اگر جنگ ادامه یابد، میتواند تا پایان سال ۲۰۲۶ حدود ۲۳,۴ میلیون کودک را در سرتاسر جهان، به ویژه در آفریقا و آسیا به فقر بکشاند.
جنگ فقط ویران نمیکند و آدم نمیکشد. ضربه جنگ به کودکان و دانشآموزان تنها به شکل کشتار مدرسه میناب نیست. به صورت آهسته و آرام هم، پنجه بر گلوی کودکان میافکند و زندگی امروز و آیندهٴشان را مختل میکند، از طریق گسترش فقر، و آن هم نه فقط در ایران.
نهادهای حامی حقوق کودک در جهان از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در این باره هشدار دادهاند. خبرگزاری آسوشیتدپرس به تازگی گزارشی منتشر کرده با عنوان «اثرات مخرب جنگ ایران میتواند آموزش میلیونها کودک در سراسر جهان را تهدید کند».
در ایران
گزارشهای فراوانی که از جمله در رسانههای دولتی انعکاس یافتهاند، حاکی از گسترش فقرزدگی و ترک تحصیل در میان کودکان در ایران است.
بر اساس دادههای ارائهشده در گزارشی منتشر شده در سال گذشته برپایه آمار مرکز پژوهشهای مجلس، نرخ فقر مطلق در کشور به حدود ۳۰ درصد رسیده است که نشان میدهد نزدیک به یکسوم جمعیت توانایی تأمین نیازهای اولیه زندگی را ندارند. ورود این بخش بزرگ از جامعه به تلهٔ فقر، مستقیماً بر شاخصهای توسعه انسانی کودکان اثر گذاشته است.
دسترسی به آموزش پایه در ایران بحرانزده شده است. طبق آخرین رسمی شمار کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۷ سال که از ثبتنام در مدارس بازماندهاند به مرز ۹۳۰ هزار تا ۱ میلیون نفر رسیده است. شمار بازماندگان از تحصیل در مقطع ابتدایی با رشدی چشمگیر به بیش از ۱۷۰ هزار کودک رسیده است؛ امری که ریشهٔ سوادآموزی و جامعهپذیری پایه را تهدید میکند.
بیشترین نرخ ریزش در دوره متوسطه است. بیش از ۵۴۰ هزار نفر از بازماندگان از تحصیل را رده سنی ۱۵ تا ۱۷ سال (دوره دوم متوسطه) تشکیل میدهند. این جهش ناشی از افزایش هزینه-فرصتِ تحصیل و ورود زودهنگام نوجوانان به بازار کار غیررسمی برای جبران کسری درآمد خانواده است.
استانهایی نظیر سیستان و بلوچستان، خوزستان، آذربایجان غربی و گلستان بالاترین نسبت محرومیت آموزشی را دارند. در استان سیستان و بلوچستان، نرخ فقر کودکان بازمانده از تحصیل به بیش از ۷۰ درصد میرسد.
همپای گسترش فقر و ترک تحصیل بر شمار کودکان کار هم افزوده میشود.
قمر تکاوران، دبیر گروه جمعیت و مهاجرت انجمن جامعهشناس میگوید:
براساس آخرین آمار سازمان جهانی کار، ۱۳۸ میلیون کودک کار در جهان وجود دارد و ۲۷میلیونو ۷۰۰ هزار نفر کودک کار در آسیا و اقیانوسیه هستند. برآوردها نشان میدهد از این ۲۷ میلیون نفر در آسیا، حدود دو میلیون نفر کودک کار در ایران هستند؛ هرچند این عدد بسیار تخمینی است و احتمال اینکه رقم واقعی بالاتر باشد، زیاد است. ما آمارهای پراکنده دیگری هم داریم. برای مثال، گزارش آمار تفصیلی نیروی کار که در سال ۱۳۹۶ توسط مرکز آمار ایران منتشر شده، نشان میدهد جمعیت ۱۰ تا ۱۷سالههای ایران ۹میلیونو ۱۷۳ هزار نفر است که از این تعداد، حدود ۴۱۰ هزار نفر مشغول به کارند.
او در ادامه میافزاید:
البته این عدد فقط افراد بالای ۱۰ سال را شامل میشود و تنها کودکان ایرانی را در نظر گرفته است؛ یعنی افرادی که مدرک ندارند و بهاصطلاح در دسته قانونی ایرانی محسوب نمیشوند، در این آمار لحاظ نشدهاند. نکته دیگر اینکه این آمار مربوط به کسانی است که خودشان اشتغال به کار را اعلام کردهاند؛ یعنی مبتنی بر خوداظهاری بوده است. پس آمار واقعی طبیعتا بسیار بیشتر از این اعداد است.
بیانیهای درباره حق آموزش کودکان در شرایط بحران
جمعی از انجمنها و نهادهای فعال در حوزه حقوق کودک به تازگی بیانیهای منتشر کردهاند که در آن به وضع بحران آموزش کودکان در ایران پرداخته شده است. این بیانیه را ۱۸ انجمن امضا کردهاند.
بیانیه میگوید:
آنچه در سال تحصیلی گذشته شاهد آن بودیم، بیش از آنکه نشاندهنده مدیریت مؤثر بحران باشد، بیانگر نبود برنامهای منسجم برای استمرار آموزش بود. در بسیاری از استانها، حتی مناطقی که مستقیماً درگیر جنگ نبودند، مدارس تعطیل شدند؛ بدون آنکه راهکارهای آموزشی استاندارد، متناسب با شرایط سنی و نیازهای کودکان برای ادامه یادگیری ارائه شود.
موضوعی چشمگیر در نظام آموزشی ایران از زمان همهگیری کرونا، تدریس مچازی است. جنگ و همچنین آلودگی هوا استفاده از این شیوه را به امری عادی تبدیل کرده است. در بیانیه جمعی از انجمنها و نهادهای فعال در حوزه حقوق کودک در این باره آمده است:
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که آموزش مجازی، بهویژه برای کودکان دوره ابتدایی و خصوصاً دانشآموزان پایه اول، نمیتواند جایگزین کامل آموزش حضوری باشد. این وضعیت برای کودکان خانوادههای کمبرخوردار، کودکان دارای معلولیت و کودکانی که دسترسی کافی به امکانات آموزشی ندارند، پیامدهای جدیتری به همراه دارد و شکاف آموزشی را افزایش میدهد.
پایداری بحران
برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) در گزارشی که حدود چهار ماه پیش در بحبوحه تردیدها در مورد آتشبس شکننده در جنگ آمریکا با ایران منتشر شد، اعلام کرد که جهان با یک «شوک سهگانه» شامل انرژی، غذا و رشد اقتصادی پایینتر مواجه است. بنابر برآورد این نهاد، جنگ جاری، دستاوردهای توسعه بینالمللی را معکوس کرده و انتظار میرود تأثیر آن به طور ناهموار در مناطق مختلف احساس شود.
دولت ترامپ آمریکا اعلام کرده که بیسابقهترین تحریم از نظر شدت را علیه ایران برقرار میکند. این به این معناست که معضل فقر و ترک تحصیل کودکان در ایران و جهان هم شدت میگیرد. چشمانداز تیره است، اما حتا اگر همین فردا آتشبس پایداری برقرار شود، پیامدهای جنگ سالها تأثیر خود را به جا میگذارند، به طور مشخص در وضعیت کودکان.
الکساندر دِ کرو، مدیر برنامه توسعه سازمان ملل متحد و نخست وزیر سابق بلژیک، گفته است:
شما تأثیر ماندگاری را خواهید دید، به خصوص در کشورهای فقیرتر، جایی که مردم را دوباره به فقر میرانید. این دلخراشترین عنصر است. افرادی که به فقر رانده میشوند، اغلب افرادی هستند که قبلاً در فقر بودهاند، از آن خارج شدهاند و اکنون به عقب رانده میشوند.
آخرین دیدگاهها